Een discussie die op LinkedIn gevoerd is, maar (dus) niet voor iedereen toegankelijk.

Toegift: eerste bijeenkomst van schaakdocenten op leonardoscholen

Het nut van schaakles op school

Er zijn talloze onderzoeken gedaan naar het effect van schaakles op de leerprestaties van kinderen. In ons eigen land heeft Karel van Delft pioniersarbeid verricht en Cor van Wijgerden heeft onderzoeken geïnventariseerd, onder andere in zijn inleiding op Iedereen kan schaken. Op het internet staat een indrukwekkend overzicht van internationaal onderzoek. En de uitkomsten zijn allemaal in de trant van: schaken op school stimuleert het denkvermogen én de prestaties op andere gebieden (zelfs de leesvaardigheid!). Maar ik wil uitgaan van een andere invalshoek: mijn eigen ervaringen in de klas en op mijn schaakschool.

Daar zie ik dat kinderen – met name op de basisschool - schaken leuk vinden. Als je peilt wie er schaken wil leren, steekt 95% zijn hand op. Op de eerste leonardoschool waar ik lesgaf, was schaken het populairste vak. Leuk vinden betekent: intrinsiek gemotiveerd zijn om te leren en te doen. Dat is al een belangrijke waarde op zichzelf.

Verder heeft schaken een bepaalde moeilijkheidsgraad. Hoe de stukken lopen, kan iedereen leren – daar hoef je niet bijzonder intelligent voor te zijn. Maar een bord met 64 velden overzien, met 32 stukken die negen verschillende manoeuvres uit kunnen voeren, en dan de interactie daartussen – dat is een hele uitdaging. Er zijn eerlijk gezegd geen mensen die daar geen moeite mee hebben. Je zou een prachtige database aan kunnen leggen van beginnersfouten die zelfs grootmeesters maken. Het is dus een uitdaging aan denkvermogen en ruimtelijk inzicht.

Over fouten gesproken: je moet leren omgaan met je eigen fouten. Iedereen maakt fouten op het schaakbord, ook de wereldkampioen. En wat erger is: het zijn jouw eigen fouten. Je kunt bij een schaakwedstrijd niet de schuld geven aan de wind, de zon, het veld, de scheidsrechter... als je een foute zet doet, is dat helemaal jouw eigen schuld. Een harde les!

Kinderen kunnen dus bij schaken leren omgaan met hun eigen falen. Maar daar gaat nog iets aan vooraf: ze leren bij schaken beslissingen nemen. Als de situatie op het bord kritiek is, moet je diep nadenken over je volgende zet. En je moet een keuze doen. Misschien is de ene zet reddend, de andere verliezend. Misschien is de ene zet verliezend, de andere zelfs winnend. Het is allemaal jouw keuze, en jij moet beslissen. Met andere woorden: bij het schaken leer je beslissingen te nemen, leer je je verantwoordelijkheid te aanvaarden.

Over het laatste een anekdote van Alexander Vaisman in The Chess Instructor. Een zakenman liet zijn zoon schaaklessen volgen bij een grootmeester. De grootmeester zei na verloop van tijd: “U moet niet verwachten dat hij een groot schaker wordt.” De zakenman, een 'nouveau riche' in het nieuwe Rusland, zei: "Ik wil alleen dat mijn zoon leert denken, vooruitzien en uitwerken wat zijn tegenstander van plan is, en in de praktijk leert onafhankelijk beslissingen te nemen."

Ten slotte wil ik een aspect aanstippen dat geldt voor een bepaalde groep kinderen. Schaken geeft rust in de klas. Sommige kinderen zijn blij als het eens een tijdje niet ‘gezellig’ is in de klas. Als alle praters hun mond moeten houden en iedereen zich volledig concentreert op zijn taak. Zoals bij schaakpartijen. Ik heb diverse kinderen op mijn schaakschool die juist vanwege dát aspect komen. Soms hebben ze niet eens zoveel affiniteit voor het spel op zich, maar de sfeer van volkomen stilte en toegewijde aandacht, daar voelen ze zich lekker bij.

Ik wil nog een stap verder gaan. Het is van groot belang dat mensen in deze tijd leren omgaan met ‘trage vragen’: kwesties die je niet een, twee, drie oplost, vraagstukken waarvoor je MSN, Hyves, Google, Twitter, de radio, de iPod, de televisie uit moet zetten. Vraagstukken waarbij je niet kunt multi-tasken, maar die je volledige en onvoorwaardelijke inzet vergen. Een bord met 64 velden is daar een goede oefenruimte voor.

PieterJan Mellegers

Schaken kan ik iedereen aanraden natuurlijk, maar waarom moet het op school gebeuren? Je kunt het toch ook in je vrije tijd doen. Moet de school dan ook EHBO gaan geven, of voetballes, of autorijles er zijn toch ook schaakclubs? heeft de school niets beters te doen?

Overigens vind ik schaken wel beter dan Spaans en Chinees en het is nog goedkoper ook want een gewone schooljuf kan schaken geven en je kunt er gewoon op 4 jarige leeftijd mee beginnen. Ik kon eerder schaken dan lezen.

Freek Verkerk

SAP Training consultant at RWD

Freek: waarom niet op school? In hun vrije tijd hebben veel kinderen al leren lezen en schrijven ;-). EHBO vind ik een goed idee! Sporten doen ze natuurlijk al. En verkeersles ook. En naast schaken kun je nog een heleboel meer bedenken. Uiteindelijk is schaken ook maar een middel tot een doel, namelijk de kinderen leren hun hersens op een goede manier in te zetten. Een leerdoel dus, dat dus ook op school een plekje kan vinden. Van mij mogen alle alternatieve leermethoden ingezet worden, zeker niet alleen 'leren uit een boekje'!!!

Mariken Althuizen

Education development at Eindhoven University of Technology, Dept. of Biomedical Engineering

Ik ben positief over schaken. Naast de dingen die je noemt zie ik ook als voordeel:
* Werken onder stress en met name leren omgaan met tijdsdruk en een sterke tegenstander
* Concentratie
* leren verliezen.
* leren winnen

Er is best wel iets voor te zeggen om schaken wel op school te doen en wel op de basisschool en ook op een VWO is verdedigbaar. Zeker als je kijkt naar de concurrerende vakken als tekenen, gym, zingen, geschiedenis, aardrijkskunde, chinees, spaans, frans, latijn, grieks, scheikunde.

Het is natuurlijk het een of het ander, als schaker weet je dat je maar een zet tegelijk kunt doen. Maar wat mij betreft heeft bijvoorbeeld engels een hogere prioriteit. Het eindniveau engels dat op de lagere school gehaald wordt is echt een lachertje. Dat is onvoldoende om een engelstalige vwo te doen. Ik zie graag dat ambitieniveau voor een leonardoschool.

Freek Verkerk

SAP Training consultant at RWD

Schaken is elke week een nieuw hoogtepunt in de Rotterdamse Leonardogroepen mede dankzij Poulien Knipscheer, die zorgt voor uitstekende docenten, fijne sfeer en goede didactiek.
Binnen het Leonardo-onderwijs zijn we nog volop in ontwikkeling en zullen we nog een aantal kinderziekten moeten overwinnen. Het vormen van een visie op welke vaardigheden er zeker moeten worden aangeleerd aan de leerlingen zal als eerste moeten worden gedaan.
Totdat we hiermee klaar zijn (we schieten gelukkig al op in Rotterdam) genieten wij van de meerwaarde van de schaaklessen, want totaal gedemotiveerde leerlingen bloeien op tijdens deze lessen. Enthousiaste leerlingen bijten zich stuk op een volgende stap en de leerkracht gebruikt de fijne sfeer om andere "lastigere" onderwerpen te behandelen.

Cristel Wieman

Coordinator Leonardo Onderwijs at stichting BOOR

·  Floris Zoet

Quality Assurance Officer at Fokker Landing Gear B.V.

Ik merk aan mijn jongens dat schaak (inmiddels) een van de dingen is waarom ze wel graag naar de leonardoschool gaan.
Dat sluit precies aan bij wat Hans al aangaf: de zorg dat intelligente kinderen lekker in hun vel zitten en (zodat) ze hun plek vinden in de samenleving is de meest wezenlijke bestaansreden van de leonardo scholen. Na drie kwart jaar beginnen mijn kinderen te ontdekken dat school ook leuk kan zijn!
Ook bij Jacqueline's reactie sluit ik me aan: het beantwoord de vraag waarom schaken op school zo belangrijk is - wat goed dat we dit nu hebben om aan onze (mogelijke) sponsors te kunnen melden.

Natuurlijk is het zo dat we allemaal behoefte hebben aan meer begeleiding van de Leonardo Stichting. Maar bekijk het ook van de positieve kant: we hebben nu een splinter organisatie, dat werkt ook in ons voordeel. Eenieder kan uitproberen wat werkt (en wat niet). Als we dat op een goede manier weten te delen met elkaar, hebben we binnen 'no time' de best werkende school van Nederland - dankzij het principe van evolutie (beste leeft voort, mindere sterft af).
Dus niet zeuren, maar aanpakken, uitproberen, en delen met de rest van de Leonardo community.
Als het niveau van talen ondanks de native speakers onvoldoende is (wat makkelijk kan), dan vooral samen met de school bespreken en samen betere aanname en lesstof eisen te formuleren. Wij werken zo in Eindhoven! Samen met leerkrachten, schooldirectie en ouders moet (en kan) het Leonardo onderwijs vorm worden gegeven. Wat we daarbij wel merken, is dat pro-actieve, meedenkende ouders in de "Vrienden van Leonardo" stichting een voorwaarde is voor slagen - en zeker niet alleen vanwege de pecunia.

PieterJan, ik ben erg blij met je toelichting en heb het dan ook op onze website gezet (www.leonardoeindhoven.nl ). Binnenkort volgt de collectie van papers van Patrick. We zijn bezig met het maken van een verkoopmap (voor sponsors), en het lijkt mij goed om de basis van dit verhaal ook daarin op te nemen.

Beste Freek, over schaken als schoolvak is de laatste jaren heel veel onderzoek gedaan. Ik citeer om te beginnen de commissie SAL (Schaken als leervak), aangehaald door Cor van Wijgerden in Iedereen kan schaken:
“Schaken als leervak in het basisonderwijs is een didactisch als leervak in het basisonderwijs is een didactisch en pedagogisch gewenste aanvulling op het reeds bestaande vakkenpakket.
DIDACTISCH:
Schaken bevordert het logisch denken, zoals het combineren, coördineren, en analyseren van spelsituaties; het vinden van de relaties tussen oorzaak en gevolg(en); het ontdekken van relaties in ruimte en tijd; het ontdekken van relaties tussen middel en doel; het vinden van een oplossing in eenvoudige constellaties; schaken bevordert het creatieve denken, het stimuleert de leerlingen om uitgaande van de beginsituatie exploratief en anticiperend verder te gaan en eigen denkprincipes te ontwikkelen (bijvoorbeeld overeenkomsten, tegenstellingen, analogieën, contiguïteitsprincipes enz.); schaken scherpt het voorstellingsvermogen en het visuele geheugen van de leerling; het scherpt de begripsvorming; het bevordert het ordenend denken (sorteren, classificeren, vergelijken, kiezen, etc.); schaken bevordert het controlerend denken (toetsen van de juistheid van de eigen oplossing).
ALGEMEEN:
Het beoefenen van schaken levert een belangrijke bijdrage aan het planmatig, methodisch denken van de leerling. Het stellen van een denktaak leidt tot het denken onder eigen verantwoordelijkheid.
PEDAGOGISCH:
Schaken bevordert de persoonlijkheidsontwikkeling door: denken onder discipline; het ontwikkelen van initiatieven; het nemen van beslissingen; het zich bezinnen op de consequenties van genomen beslissingen. Schaken als ludieke activiteit heeft een vormende waarde voor de leerling; in klasse- (groeps-) verband is het een aspect van sociale vorming van de leerling; schaken draagt bij aan de esthetische vorming van de leerling ..."
Recent onderzoek kun je o.a. vinden op de site van Patrick Mc Donald, die zijn studie gratis ter beschikking stelt. Zijn site is http://www.psmcd.net/ Op mijn eigen site vind je twee Nederlandse onderzoeken, onder andere van Karel van Delft.

PieterJan Mellegers

Wat mij betreft zou je zo jong mogelijk moeten beginnen, maar kinderen die er duidelijk geen belangstelling voor hebben zeker na verloop van tijd de kans moeten bieden om in die tijd iets te doen wat net zo zinnig is en wat voor hen wel interessant is.

Denk dat een gekwalificeerde docent noodzakelijk is om de nodige structuur aan te brengen, 'schaakdidactisch verantwoord' de nodige bouwsteentjes aan te brengen, kinderen en juffen de weg te wijzen in 'schaakland' maar dat het daarnaast natuurlijk belangrijk is dat de kinderen gedurende de week ook zelfstandig oefenen en onderling spelen.

Ik merk zelf iig dat de kinderen in de klassen waar tussendoor nog geoefend wordt, heel veel harder vooruit gaan dan die kinderen voor wie het beperkt blijft tot een uurtje in de week (wat natuurlijk logisch is).

 Verder denk ik dat er een mogelijkheid moet zijn voor extra begeleiding van de echte toptalenten (zou de knsb wat mij betreft ook een aandeel in moeten kunnen hebben)

 Op dit moment (een uurtje per week verplicht schaakles voor de hele klas) lopen we echter tegen te veel problemen aan waar een oplossing voor nodig is. Klassikaal onderwijs is voor groepen van 16 kinderen met een niveauverschil tussen stap 4 en stap 1 waarbij ook nog sprake is van de nodige gedragsproblemen, natuurlijk onmogelijk.

Het vraagt dus veel van: De betrokkenheid van de klassendocent, de capaciteit van de schaakdocent, de zelfstandigheid van de kinderen ed. 

Mijn oplossing op het moment is om zo veel mogelijk in niveaugroepen te werken en gewoon met meerdere docenten tegelijkertijd aanwezig te zijn (ervaring leert dat 1 docent meer dan het aantal klassen wat er is, goed werkbaar is - alleen voor Leonardoscholen met maar één klas natuurlijk zo goed als onbetaalbaar)

 En een 'leerlijn' is er natuurlijk al. Zolang je de stappenmethode blijft volgen, is het voor de meeste kinderen mogelijk om één of twee keer per jaar een stappendiploma te halen. Portfolio-stukjes schrijf ik zo min mogelijk (het is al werk genoeg ....)

 Vwb kampioenschappen: Hier doen ze gewoon mee in de reguliere scholencompetities. Lijkt me ook precies de bedoeling (integratie is ook belangrijk) en het is eerlijk genoeg; voorlopig winnen die Leonardoscholen de schoolschaakkampioenschappen nog niet. Een aardige mogelijkheid ligt wellicht in playchess waarbij Leonardoklassen onderling, onder schooltijd, hun wedstrijden zouden kunnen spelen. Iets om eens over na te denken in de vakantie

Poulien Knipscheer